VICTORIA-FORTUNA INTAGLIO INSCRIBED “ZOH” FROM CAPIDAVA (SCYTHIA) IN ITS ARCHAEOLOGICAL CONTEXT

Authors

  • Irina ACHIM Vasile Pârvan Institute of Archaeology
  • Catalin PAVEL Institute for the History of Religions

DOI:

https://doi.org/10.14795/jaha.12.4.2025.1350

Keywords:

Capidava, Late Antiquity, inscribed carnelian intaglio, iconography of Victoria-Nike and Fortuna-Tyche, ZOH / “ζωή”/ ” ζώῃ”

Abstract

 

Abstract. – The 2015 rescue excavation in the area of the only Christian cult building intra muros, at the edges of the Late Roman fort Capidava (Topalu, Constanța County, Romania) brought to light an carnelian intaglio showing Victoria-Nike crowning Fortuna-Tyche, bearing the inscription ZOH, ”life”, or perhaps ”may he/she live”, found in the destruction level of a building predating the Christian monument. We discuss the archaeological, stratigraphic, epigraphic, and iconographic implications of this unique gem from a military settlement on the Danube frontier, buried close to the middle of the 4th century AD. The gem is exceptional in being one of the very few discovered in a stratigraphic excavation and the only one to associate, by means of an inscription, Fortuna and Victoria with the rhetoric of „life”, at the crossroads between propaganda, pagan piety and Christian devotion.

 

Downloads

Download data is not yet available.

References

ACHIM 2021

Achim, I., A carnelian gem from Capidava (province of Scythia): some considerations about an exquisite object in context. In: Lafli, E./Çetingöz, A./Veziroğlu, E.M./Thoen, H. (eds.), Papers presented at the international video conference, entitled “Ancient Greek, Roman and Byzantine engraved gems in the eastern Mediterranean and Black Sea area. An international e-conference on archaeological and archaeogemological approaches,” in March 11–12, 2021 in Izmir, Turkey, Izmir 2021. Abstract booklet (Izmir: Ada Printing House), 16.

ACHIM/OPRIȘ 2010

Achim, I./Opriş, I.C., Loca sancta Scythiae: l’église paléochrétienne de Capidava, un monument délaissé. In: Angelescu, M. V./Achim, I./Bâltâc, A./Rusu-Bolindeț, V./Bottez, V. (eds), Antiquitas istro-pontica. Mélanges d’archéologie et d’histoire ancienne offerts à Alexandru Suceveanu (Cluj-Napoca: Editura Mega), 521–534.

ACHIM et alii 2016

Achim, I./Duca, M./Petcu, R./Sîrbu, C. 73. Capidava, com. Topalu, jud. Constanţa, Capidava 2015: Biserica paleocreştină, Cronica cercetărilor arheologice din România. Campania 2015 (Bucharest: Institutul Național al Patrimoniului), 133–136, 439–440, fig. 1–2.

ACHIM/MOREAU 2023

Achim, I./Moreau, D., Le réseau des fortifications dans l’arrière-pays bas-danubien tardo-antique: la Moesia Secunda et la Scythia. In: Pergola, Ph./Castiglia, G./Essa Kas Hanna, E./ Martinetto, I. /. Segura, J.-A (éds), Perchement et réalités fortifiées en Méditerranée et en Europe, Vème-Xème siècles/Fortified Hilltop Settlements in the Mediterranean and in Europe (5th-10th centuries). Limina/Limites: Archaeologies, histories, islands and borders in the Mediterranean (365-1556) 11 (Oxford: Archaeopress), 382–393.

ALEXANDRU/CONSTANTIN/IONESCU 2018

Alexandru, N./Constantin, R./Ionescu, M., 39. Raport de cercetare, str. Oituz, punct Biogaz. In: Alexandru, N./Alexiu, A./Colesniuc, S.M./Constantin, R./Ionescu, M./Radu, L./Ungureanu, M., Callatis. Cercetări arheologice 1993-2018. Kallation (Constanța: Ex Ponto), 181-184.

AUBRY 2012

Aubry, Sébastien. Inscriptions on Portrait Gems and Discs in Late Antiquity (3rd–6th centuries AD): Between Epigraphical Tradition and Numismatic Particularism. In: Entwistle, C./Adams, N. (eds.), Gems of Heaven: Recent Research on Engraved Gemstones in Late Antiquity, c. AD 200-600 (London: The British Museum Press), 239-247.

BAILEY 1980

Bailey, D.M., A catalogue of the lamps in the British Museum II. Roman lamps made in Italy (London: British Museum).

BAILEY 1987

Bailey, D., The Roma teracotta lamp industry. Another view about exports. In: Oziol, Th./Rebuffat, R. (ed), Les lampes de terre cuite en Méditerranée : des origines à Justinien. Table ronde du C.N.R.S., tenue à Lyon du 7 au 11 décembre 1981. Travaux de la Maison de l’Orient 13 (Lyon: Maison de l’Orient et de la Méditerranée Jean Pouilloux), 59–63.

BAILEY et alii 2020

Barbu, M./Simion, M./Barbu, I./Țuțuianu, C., Un mormânt cu elemente militare de inventar descoperit recent la Micia, Terra Sebus. Acta Musei Sebesiensis 12, 127–138.

BĂDESCU/BOTTEZ 2014

Bădescu, A./ Bottez, V., Lamps discovered at Histria, in the Acropola Centru-Sud Sector in 2014, Pontica 47, Supplementum III (Histoire et archéologie en Mer Noire), 223–238.

BĂDESCU/CLIANTE 2015

Bădescu, A./Cliante, L., Late Roman kitchen Pottery discovered at Histria in the Centre-North Sector (2014), Materiale și cercetări arheologice S.N. 11, 209–226.

BAUMANN 1995

Baumann, V.H., Așezări rurale antice în zona Gurilor Dunării. Contribuţii arheologice la cunoaşterea habitatului rural (sec. I–IV p.Chr.). Biblioteca istro-pontica. Seria Arheologie 1 (Tulcea: Institutul de cercetări eco-muzeale).

BOGDAN CĂTĂNICIU/BARNEA 1979

Bogdan Cătăniciu, I./Barnea, A., Ceramica şi descoperiri mărunte. In: Barnea, A./Barnea, I. (coord)/Bogdan Cătăniciu, I./Mărgineanu-Cârstoiu, M./Papuc, Gh., Tropaeum Traiani. I. Cetatea (Bucharest: Editura Academiei RSR), 177–224.

BONNER 1950

Bonner C., Studies in Magical Amulets, chiefly Graeco-Egyptian (Ann Arbor, Univ. of Michigan Press).

BRANDT/GERCKE/KRUG/SCHMIDT 1972

Brandt, E./Gercke W./Krug A./Schmidt, E. 1972 Antike Gemmen in deutschen Sammlungen, vol. I: Staatliche Münzsammlung München, part 3: Gemmen und Glaspasten der römischen Kaiserzeit sowie Nachträge (Munich: Prestel Verlag) (AGDS I.3).

BRONEER 1930

Broneer, O., Corinth IV.2 Terracotta Lamps (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press).

BUSSIÈRE/LINDROS WOHL 2017

Bussière, J./ Lindros Wohl, B., Ancient Lamps in the J. Paul Getty Museum (Los Angeles: Getty Publications).

CASAL GARCÍA 1991

Casal García, R., Colección de glíptica del Museo Arqueológico Nacional (Serie de entalles romanos), Vol. I. (Madrid: Museo Arqueológico Nacional).

CHAJREDINOVA 2019

Chajredinova, E. A., Fingerringe mit christlicher Symbolik der zweiten Hälfte des 6. und 7. Jhs. von der Krim. Mitteilungen zur christlichen Archäologie, 25, 89-127.

CIGP

Kovács, P. (ed.), Corpus Inscriptionum Graecarum Pannoniarum (Debrecen: Univ. of Debrecen), 2001.

CIUGUDEAN 2011

Ciugudean, D., “Ringschnallencingulum”-Type belts from Apulum. In: Piso, I./Rusu-Bolindeț, V./Varga, R./Mustață, S./Beu-Dachin, E./Ruscu, L. (eds.), Scripta classica. Radu Ardevan sexagenario dedicate (Cluj-Napoca: Mega Publishing House), 99–113.

CRAVINHO 2017

Cravinho, G. 2017. Roman Engraved Gems in the National Archaeological Museum in Lisbon, Studies in Ancient Art and Civilization 21, 173–245.

CRAVINHO/AMORAI-STARK 2011

Cravinho, G, and S. Amorai-Stark. Christian Gems from Portugal in Context. In: Entwistle, C./Adams, N. (eds.), Gems of Heaven: Recent Research on Engraved Gemstones in Late Antiquity, c. AD 200-600 (London: The British Museum Press), 114-126.

DALTON 1901

Dalton, O. M., Catalogue of Early Christian Antiquities and Objects from the Christian East in the Department of British and Mediaeval Antiquities and Ethnography of the British Museum (London: British Museum).

DANDROW 2021

Dandrow, E. An Unpublished ‘Medallion’ of Elagabalus from Edessa in Osrhoene: Nergal and Syro-Mesopotamian Religious Continuity? Koinon 4, 106-127.

DEMBSKI 2005

Dembski, G., Die antiken Gemmen und Kammen aus Carnuntum (Vienna: Phoibos Verlag).

DENEAUVE 1969

Deneuve, J., Lampes de Carthage. Études d'antiquités africaines (Paris: Éditions du Centre National de la Recherche Scientifique).

DIMITROVA-MILČEVA 1980

Dimitrova-Milčeva, A. Antike Gemmen und Kameen aus dem Archäologischen Nationalmuseum in Sofia (Sofia, Septemvri).

DOSOO 2024

Dosoo, R.K., Magical Names: Tracing Religious Changes in Egyptian Magical Texts from Roman and Early Islamic Egypt. Archiv für Religionsgeschichte 26/1, 69-144.

FOSSING 1929

Fossing, P., The Thorvaldsen Museum: Catalogue of the Antique Engraved Gems and Cameos (Copenhagen: Gad).

FURTWÄNGLER 1896

Furtwängler, A. Beschreibung der geschnittenen Steine im Antiquarium (Berlin: Spemann).

GAVRILOVIĆ VITAS 2021

Gavrilović Vitas, N. The Cult of Goddess Fortuna in the Roman Central Balkans. Starinar 71, 137–158.

GHERGHE/COJOC 2011

Gherghe, P./Cojoc, M., Opaițele romane și romano-bizantine descoperite în teritoriul Sucidavei (Craiova: Universitaria).

GESZTELYI 2000

Gesztelyi, T., Antike Gemmen im Ungarischen Nationalmuseum. Catalogi Musei Nationalis Hungarici, Seria Archeologica 3 (Budapest: Magyar Nemzeti Múzeum).

GOŁYŹNIAK 2020

Gołyźniak, P. Engraved Gems from Tbilisi, Georgia. The Natsvlishvili Family Collection: Światowit Supplement Series C: Pontica et Caucasica, vol. III (Warsaw: Uniwersytet Warszawski).

GORDON 2011

Gordon, R., “Archaeologies of Magical Gems.” In: Entwistle, C./Adams, N. (eds.), Gems of Heaven: Recent Research on Engraved Gemstones in Late Antiquity, c. AD 200-600 (London: The British Museum Press), 39-49.

GRADVOHL 2012

Gradvohl, E., The Toad and the Uterus: the symbolics of inscribed frogs, Sylloge Epigraphica Barcinonensis 10, 439-447.

GRAMATOPOL 1974

Gramatopol, M., Les pierres gravées du Cabinet Numismatique de l’Académie Roumaine. (Bruxelles: Latomus).

GRAMATOPOL 1982

Gramatopol, M., Dacia Antiqua. (Bucharest: Albatros).

GUIRAUD 1988

Guiraud, H., Intailles et camées de l’époque romaine en Gaule (territoire français), Gallia supplément 48 (Paris: CNRS).

GUIRAUD, ROULIÈRE-LAMBERT 1995

Guiraud, H., Roulière-Lambert, M.-J., Intailles de Lons-le-Saunier: Jura, Gallia 52, 359–406.

HAMBURGER 1968

Hamburger, A., Gems from Caesarea Maritima, 'Atiqot 9, 1-38.

HANOTTE 2018

Hanotte, A., Lux: Catalogue des luminaires en terre cuite de Bavay, Forum Antique de Bavay, musée archéologique du Département du Nord (Dremil-Lafage: Éditions Mergoil).

HAYES 1992

Hayes, J.W., Excavations at Saraçhane in Istanbul, 2. The Pottery (Oxford: Princeton University Press).

HENIG et alii 1994

Henig, M./Scarisbrick, D./Whiting, M., Classical Gems: Ancient and Modern Intaglios and Cameos in the Fitzwilliam Museum, Cambridge (Cambridge: Cambridge Univ. Press).

HENIG 2007

Henig, M., A Corpus of Roman Engraved Gemstones from British Sites (Oxford: British Archaeological Reports).

HENKEL 1913

Henkel, F., Die römischen Fingerringe der Rheinlande und der benachbarten Gebiete (Berlin: Georg Reimer).

HONCU 2017

Honcu, Ș., Ceramica romană de bucătărie din Dobrogea (sec. I–III p.Chr.). Biblioteca istro-pontica. Seria Arheologie 15 (Constanța: Editura Dobrogea).

ICONOMU 1967

Iconomu, C., Opaițe greco-romane (Constanţa: Muzeul Regional de Arheologie Dobrogea).

ICONOMU 1986

conomu, C., Un capitol al producţiei şi al schimbului de mărfuri în zona Dunării de Jos – lucernele (sec. I-VII e.n.), Teză de doctorat (Bucharest: mss.).

IGLR

Popescu, E., Inscripţiile greceşti şi latine din secolele IV–XIII descoperite în România (Bucharest: Editura Academiei Republicii Socialiste România), 1976

IGNJATOVIĆ 2017

Ignjatović, M., Engraved gems and cameos from the Antiquities Collection of the Belgrade City Museum, In: Krunić, S., Ignjatović, M., Roman jewellery in Belgrade: jewellery of precious metals, semi precious & precious stones from Antique collection in the Belgrade City Museum (Belgrade: Belgrade City Museum), 94-115.

ISM V

Doruţiu-Boilă, E., Inscriptiones Scythiae Minoris Graecae et Latinae. Capidava, Troesmis, Noviodunum (Bucharest: Editura Academiei Republicii Socialiste România, 1980).

ISVORANU/ACHIM 2018–2019

Isvoranu, Th./Achim, I., Découvertes monétaires dans l’aire de l’église paléochrétienne de Capidava: l’apport de la campagne 2015, Dacia N.S., 62-63, 199–248.

KRUNIĆ/IGNJATOVIĆ 2017

Krunić, S./ Ignjatović, M., Roman Jewellery in Belgrade: jewellery of precious metals, semi precious & precious stones from antique collection in the Belgrade City Museum (Belgrade: Belgrade City Museum).

KUZMANOV/MINČEV 2018

Kuzmanov, G./Minčev, A., Антични лампи. Колекция Регионален исторически музей Варна / Antični lampi. Kolekcija Regionalen istoričeski muzej Varna (= Известия на Националния археологически институт 45) (Sofia: „Булгед“ ООД).

MAASKANT-KLEIBRINK 1978

Maaskant-Kleibrink, M., Catalogue of the Engraved Gems in the Royal Coin Cabinet, The Hague: The Greek, Etruscan, and Roman Collections. (The Hague / Wiesbaden: Franz Steiner Verlag.)

MADDOLI 1963–1964

Maddoli, G., Le Cretule del Nomophylakion di Cirene. Annuario Scuola Archeologica di Atene 41-42, 39-145.

MANDRIOLI BIZZARRI 1987

Mandrioli Bizzarri, A. R., La collezione di gemme del Museo Civico Archeologico di Bologna (Bologna: Grafis).

MARSDEN 2011

Marsden, A., An Intaglio Featuring Victory and Fortuna from Caistor St Edmund, Norfolk, and a Putative Glyptic Workshop Connected to the Severan Campaigns in Britain, Oxford Journal of Archaeology 30 (4), 427–434.

MOUTERDE 1930

Mouterde, R., Le Glaive de Dardanos. Objets et inscriptions magiques de Syrie. In: Mélanges de l'Université Saint-Joseph, Impr. Catholique, Beiruth, 1930, 15, 51-138.

NAGY 2011

Nagy, Á. M., Magical Gems and Classical Archaeology. In: Entwistle, C./Adams, N. (eds.), Gems of Heaven: Recent Research on Engraved Gemstones in Late Antiquity, c. AD 200-600 (London: The British Museum Press), 75–81.

NAPOLITANO 1950

Napolitano, A. M., Gemme del Museo di Udine di probabile provenienza aquileiese, Aquileia Nostra 21, 25-42.

NARDELLI 2005

Nardelli, B., Religious Testimonies Found on Roman Gems from Dalmatia Kept in the Archaeological Museum in Venice. In: Sanader, M., Rendić-Miočević, A. Religion und Mythos als Anregung für die provinzialrömische Plastik, (Zagreb: Golden marketing-Tehnička knjiga) 237-242.

OPAIȚ/IONESCU 2016

Opaiț, A./ Ionescu, M., Contributions to the economic life of the city of Callatis in light of new ceramic finds, Arheologia Moldovei 39, 57–112.

OPAIȚ/TSARAVOPOULOS 2011

Opaiț, A./Tsaravopoulos, A., Amphorae of Dressel 24 Similis type in the central Aegean area (Chios-Erythrai-Kyme), Annual of the British School at Athens 106/I, 275–323. DOI:

OPRIȘ 2003

Opriș, I. C., Ceramica romană târzie și paleobizantină de la Capidava în contextul descoperirilor de la Dunărea de Jos (sec. IV–VI p. Chr.) (Bucharest: Editura Enciclopedică).

OPRIȘ/RAȚIU 2017

Opriș, I.C./Rațiu, A., Capidava II, Building C1 – Contributions to the history of annona militaris in the 6th century (Cluj-Napoca: Mega Publishing House).

OPRIȘ/MATEI-POPESCU/ȚENTEA 2024

Opriș, I. C./Matei-Popescu, F./Țentea, O. (eds.) 2024, Capidava. In: Limesul dunărean din România (Bucharest: Editura Mega), 225-239.

PARASCHIV 2004

Paraschiv, D., Noi descoperiri arheologice de epocă romană la Măcin, Peuce S.N. 2, 143–152.

PAVEL 2022

Pavel, C., Archéologie de l’amour. De Néandertal au Taj Mahal (La Tour d’Aigues: Éditions de l’Aube).

PERLZWEIG 1961

Perlzweig, J., The Athenian Agora, 7. Lamps of the Roman Period: First to Seventh Century after Christ (Princeton-New Jersey: American School of classical studies at Athens).

PETCULESCU 2024

Petculescu, L., Roman Military Equipement from Micia Pagus. I., Cercetări arheologice 31/2, 397–430.

PORTER 2011

Porter, V., Arabic and Persian Seals and Amulets in the British Museum (London: British Museum Press.)

PREDA 1980

Preda, C., Callatis. Necropola romano-bizantină. Biblioteca de arheologie 38 (Bucharest: Editura RSR).

RAUSA 1997

Rausa, F s. v. Fortuna. In: Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae VIII/1 (Zurich and Munich: Artemis Verlag).

RAUX/POMARÈDES 2015

Raux, S./Pomarèdes, H., Une intaille inscrite découverte sur le territoire de la cité de Béziers (34). Enquête iconographique et épigraphique, Revue Archéologique de Narbonnaise, 165–180.

RICHTER 1956

Richter, G.M.A., Catalogue of Engraved Gems: Greek, Etruscan, and Roman (Metropolitan Museum of Art, New York) (Rome: "L'Erma" di Bretschneider).

SCHERF/GERKE/ZAZOFF 1970

Scherf, V./Gerke, P./Zazoff, P., Antike Gemmen in deutschen Sammlungen. III. Braunschweig, Göttingen, Kassel (Wiesbaden: Franz Steiner Verlag GmbH) (AGDS III)

SENA CHIESA 1966

Sena Chiesa, G., Gemme del Museo Nazionale di Aquileia (Padua: Associazione Nazionale per Aquileia).

SMITH/MURRAY 1888

Smith, A.H./Murray, A.S., A Catalogue of Engraved Gems in the British Museum. Department of Greek and Roman Antiquities (London: British Museum).

SPIER 1992

Spier, J., Ancient Gems and Finger Rings: Catalogue of the Collections of the J. Paul Getty Museum (Malibu, CA: The J. Paul Getty Museum).

SPIER 2013

Spier, J., Late Antique and Early Christian Gems (Wiesbaden: Reichert Verlag).

STAWOSKA-JUNDZIŁŁ 2008

Stawoska-Jundziłł, B., Terracota Oil lamps from the excavations of the Adam Mickiewicz University, International Interdisciplinary Archaeological Expedition at Novae/Moesia Inferior/. Seasons 1960–1997. In: Biernaki, A.B. (ed), Novae. Studies and Materials III (Poznań-Sevastopol: Instytut Historii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu), 93–202.

STREINU 2019

Streinu, A., Roman coarse wares from the rural settlement at Acic Suhat, Revista de Cercetări Arheologice şi Numismatice 5, 215–235.

SUCEVEANU 1998

Suceveanu, A., Fântânele. Contribuții la studiul vieții rurale în Dobrogea romană (Bucharest: Editura Academiei Române).

SUCEVEANU 2000

A. Suceveanu, Histria X. La céramique romaine des Ier–IIIe siècles ap. J.-C. (Bucharest: cIMeC – Institutul de Memorie Culturală).

TEPOSU-DAVID 1960

Ţeposu-David, L., Gemele şi cameele din Muzeul arheologic din Cluj. In: Omagiu lui Constantin Daicoviciu cu prilejul împlinirii a 60 de ani (Bucharest: Ed. Academiei RPR) 525–534.

TOPOLEANU 2000

Topoleanu, F., Ceramica romană și romano-bizantină de la Halmyris (sec. I–VII d. Chr.) (Tulcea).

TOPOLEANU 2016

Topoleanu, F., Oil lamps from Troesmis. In: Alexandrescu, C.-G. (ed.), Troesmis – A changing landscape. Romans and the Others in the Lower Danube Region in the First Century BC –Third Century AD. Proceeding of an International Colloquium Tulcea, 7th–10th of October 2015 (Cluj-Napoca: Editura Mega), 63–116.

TOPOLEANU/CROITORU 2015

Topoleanu, F./Croitoru, C., Lămpile antice din colecția Muzeului Brăilei “Carol I”/ Les lampes antiques dans les collections du Musée de Brăila „Carol I” (Brăila: Editura Istros a Muzeului Brăilei ”Carol I”).

TREISTER 2000–2001

Treister, M.Y., Finds of metal elements of roman military costume and horse-harness in the North Pontic area, Talanta 32–33, 109–122.

TUDOR 1967

Tudor, D., Pietre gravate descoperite la Romula, Apulum 6, 202–229.

WALTERS 1926

Walters, H. B., Catalogue of the Engraved Gems and Cameos, Greek, Etruscan and Roman, in the British Museum (London: British Museum).

ZHURAVLEV 2003

Zhuravlev, D.V., New Data on Details of Roman Military Equipment and Horse’s Harness from Chersonesos and its Environs, Ancient Civilizations from Scythia to Siberia 9/1–2, 87–116.

ZWIERLEIN-DIEHL 1973

Zwierlein-Diehl, E., Die antiken Gemmen des Kunsthistorischen Museums in Wien. Band 1: Die Gemmen von der minoischen Zeit bis zur frühen römischen Kaiserzeit (Munich: Prestel Verlag).

Downloads

Published

2026-03-16

Issue

Section

Archaeological material

How to Cite

VICTORIA-FORTUNA INTAGLIO INSCRIBED “ZOH” FROM CAPIDAVA (SCYTHIA) IN ITS ARCHAEOLOGICAL CONTEXT. (2026). JOURNAL OF ANCIENT HISTORY AND ARCHAEOLOGY, 12(4). https://doi.org/10.14795/jaha.12.4.2025.1350

Similar Articles

1-10 of 182

You may also start an advanced similarity search for this article.